Previous Chapter -- Next Chapter

1.5. Makka

Taxminan eramizning 570 yillarida - aniq sanasi aniqlanmagan - Muhammad Qizil dengizdagi Jidda portidan 50 km sharqda joylashgan, taxminan 85 km2 bo‘lgan kichik, ammo gullab-yashnagan Makka shahrida tug‘ilgan. Garchi bizda haqiqiy davrga oid mustaqil dalillar bo‘lmasa-da, keyingi islomiy manbalarga ko‘ra, Makka Arabistonning janubi va shimoli o‘rtasidagi eng muhim savdo markazlaridan biri bo‘lib, Arabiston yarim orolining janubiy qismlari o‘rtasidagi Quddus va Forsgacha bo‘lgan savdo yo‘lini nazorat qilgan. Musulmon tarixchilarining yozishicha, Arab zulmdorlari o‘zlarining savdo karvonlarining xavfsizligini ta’minlash uchun Fors savdogarlaridan soliq undirganlar. O‘sha paytda Quraysh qabilasi Forsga egalik qilgan; Muhammad Qurayshdan, ya’ni Hoshimiylar qabilasida tug‘ilgan.

Shuningdek, Makka Arabiston yarim orolidagi animistlar uchun katta diniy ahamiyatga ega bo‘lgan joy edi va Arabiston xalqlari hurmat qilgan ko‘plab xudolarga sig‘inish uchun ziyoratgoh bo‘lib xizmat qilgan, yilning turli vaqtlarida u erga turli xil topinuvchilar borishgan. Arablar o‘tgan yilgi yomonliklardan o‘zlarini tozalash uchun Makkaga yiliga bir marta ziyorat qilishga borishgan (bu amaliyot Islom tomonidan qabul qilingan, garchi Islom uni Ibrohim davridan meros qilib olgan deb da’vo qilsa ham). Ka’ba bunday ziyoratgohning markazi edi. Yuqorida ta’kidlab o‘tilganidek, ka’balar kub shaklidagi imoratlar bo‘lib, unda qora toshlar joylashtirilgan va ular sajda qilish uchun o‘ziga xos muqaddas joy bo‘lib xizmat qilgan. Garchi butun Arabistonda ka’balar ko‘p bo‘lgan bo‘lsa-da, ularning hech biri Muhammad tug‘ilishidan ancha oldin mavjud bo‘lgan Makkadagi Ka’ba kabi bir xil ahamiyatga ega emas edi. Ayniqsa, Makkadagi Ka’ba muqaddas hisoblangan; agar zarurat bo‘lmasa, unga ko‘tarilish mumkin emas edi, keyin esa faqat ozod odamlarga ko‘tarilish uchun ruxsat berildi, shuning uchun agar qul unga ko‘tarilishi kerak bo‘lsa, avval uni ozod qilish kerak edi. Garchi uning aniq kelib chiqishi noma’lum bo‘lsa-da, ehtimol, bir badavlat arab hozirgi Iordaniyaning janubiy hududidan bunday butni olib kelganida, u butparastlarning tosh butlarga sig‘inishlarini, ular yomg‘ir, g‘alaba va hokazolarni so‘rashini ko‘rganida, u birinchi marta butga sig‘inish uchun ishlatilgan bo‘lishi mumkin. Ular unga Hubal ismli butni, bir qo‘li singan qizil agatdan yasalgan odam shaklidagi haykalni berishdi. Rivoyatda aytilishicha, u o‘z qabilasi unga sajda qilishlari uchun, uni Ka’ba oldiga qo‘ygan. Vaqt o‘tishi bilan boshqa qabilalar ham o‘z butlarini qo‘shdilar va Muhammad davrida 300 dan ortiq turli xil butlar mavjud edi.

Qizig‘i shundaki, Islomdan oldingi Arabistonda nafaqat majusiylar va butparastlar, balki yahudiylar va masihiylar ham Makkaga ziyorat qilganlar. Darhaqiqat, masihiylar Makkani qanday hurmat qilishganini o‘sha paytdagi Tayy arab qabilasining masihiylar rahbari, keyinroq Muhammadning hamrohlaridan biri bo‘lgan Ali ibn Hotamning yozgan she’ri tasdiqlaydi. Ushbu she’rda u Nestorian masihiy etakchisini qoralab, dedi:

Bu juda g‘alati tuyulishi mumkin: masihiy shoir Makkaga qasamyod qilib, masihiy etakchisiga xat yozadi. Keyinchalik Muhammad Makkaga g‘alaba bilan kirganlaridan so‘ng, u Makkadagi Ka’ba va uning atrofidagi barcha tasvirlar va haykallarni olib tashlashni buyurganligini, lekin u bir tasvirga qo‘lini qo‘yib va kafti ostidagi narsadan boshqa hamma narsani olib tashlashni buyurganligini bilganimizda, bu yana ham g‘alati; u qo‘lini ko‘targanida u erda Iso va Maryamning tasvirlari bor edi. Shunday qilib, Makka masihiylar uchun ham sajda qilish markazi bo‘lganligi aniq.

Darhaqiqat, Makkada masihiy bid’atchilar, asosan, butun imperiya bo‘ylab Rim ta’qibidan qochgan (o‘sha paytda Britaniya orollaridan Shimoliy Afrika orqali to Fors chegaralarigacha cho‘zilgan) yoki lotin katolik yoki yunon pravoslav jamoatlari tomonidan chiqarib yuborilgan Nestorianlarning katta aholisi bor edi. Makka Rim, Konstantinopol yoki Forsning kuchidan tashqarida bo‘lganligi sababli, bu joy ularning har biridan qochganlar uchun xavfsiz joy edi. Bu masihiylar guruhi, ular uning etagida to‘plangan, Makkadagi tog‘ning nomi bilan "Axabish" deb atalgan o‘z jamoalarini tuzdilar. U erda bir qancha masihiy qullar ham bor edi.

Qisqacha qilib aytganda, Muhammad tug‘ilgan paytda, umuman olganda, yarim orolda va Makkada butparastlar, masihiylar, masihiy bid’atchilar va yahudiylarning g‘alati bog‘liqligi bor edi. Bu guruhlarning har biri turli sabablarga ko‘ra Makka va Ka’bani yuqori tutganlar. Masalan, yahudiylar arablarni tinchlantirish va o‘zlarning savdo-sotiqlarini xavfsiz saqlash uchun, ularni omma oldida hurmat qilishardi. Madaniyatlarning bu g‘alati birikmasi o‘zini payg‘ambar deb da’vo qilgan monoteistni qabul qilishga tayyor muhitni yaratdi. Yahudiylar Masihni kutishgan, masihiylar Masihning ikkinchi kelishini kutishgan; bu umid tarqalib ketdi va boshqa diniy jamoalar tomonidan qabul qilindi va o‘sha davrning diniy markazi bo‘lgan Makkadan bunday payg‘ambarning paydo bo‘lishi juda mantiqiy bo‘lib tuyular edi. Shunday muhitda Muhammad tug‘ildi.