Previous Chapter -- Next Chapter
2.1. Uning Bolaligi
Muhammadning otasi Arabiston yarim orolining g‘arbiy qirg‘og‘ida joylashgan Makka shahridagi badavlat va obro‘li Hoshimiy urug‘idan bo‘lib, hukmron Quraysh qabilasidan bo‘lgan, onasi esa shimolda bir necha yuz kilometr uzoqlikdagi Madina shahridan, Banu Zahro qabilasidan edi. Nikohdan so‘ng, an’anaga ko‘ra, onasi o‘z tug‘ilgan shahrini tark etib, eri va uning oilasiga qo‘shilish uchun Makkaga ko‘chib o‘tdi. Muhammadning otasi u tug‘ilgan paytda vafot etgan bo‘lsa-da, u baribir otasining qabilasining bir qismi hisoblangan.
O‘z davri va ijtimoiy mavqeiga ko‘ra, Muhammadning bolaligi g‘ayrioddiy emas edi. O‘sha paytdagi ko‘pchilik Makkalik bolalar singari, u ham sut onasi bilan yashashga yuborilgan. Shunday qilib, u yoshlik davrining ko‘p qismini Makka zodagonlaridan uzoqda o‘tkazdi va Madinada Bani Sa’d qabilasidan bo‘lgan sut onasi Halima as-Sa’diya bilan taxminan olti yilga yaqin yashadi. Madinada yashar ekan, u har kuni yahudiylar bilan muloqot qilishiga to‘g‘ri keldi, chunki o‘sha paytda Madinada atigi ikkita yirik arab (butparast) qabilalari bo‘lgan, biroq bir necha asrlar oldin Levantdan ko‘chib kelgan va Arabiston bo‘ylab o‘rnashib qolgan, asosan savdo yoki zargarlik bilan shug‘ullanadigan uchta yirik yahudiy qabilalari bo‘lgan edi. Shuning uchun, u o‘sha paytda yosh bo‘lsa-da, u ba’zi bir yahudiy urf-odatlari bilan tanish edi, bu ba’zi yahudiy va islom an’analari o‘rtasidagi o‘xshashliklarni tushuntirishi mumkin.
Musulmonlar, o‘sha paytlarda farishtalar uning yuragini qanday tozalagani haqidagi hikoyalarni aytib berishadi. Buxoriy va Muslim (ikkita hadis to‘plami - Muhammadning so‘zlari, sunniy musulmonlari tomonidan eng ishonchli hisoblangan) Muhammad farishta Jabroil (Islomda Jabroil nomi bilan tanilgan) Zamzam suvlarida uning yuragini qanday poklaganini tasvirlab bergani haqida xabar berishadi. Zamzam, bu Muhammadning ona shahri Makkada, ayniqsa sut onasi bilan birga yashagan Madinadan ancha uzoqda (hali ham shunday), musulmonlar tomonidan muqaddas sanalgan quduq edi.
Boshqalar bu hikoyani boshqacha aytadilar. Masalan, uning yaqin sahobalaridan Anas ibn Molik, Jabroil Rasulullohning huzuriga u bolalar bilan o‘ynab yurganlarida keldi, deb rivoyat qiladi. U uni ushlab, erga tashladi, keyin uni ko‘kragini ochdi va yuragini chiqarib oldi, undan qon quyqasini oldi va dedi: "bu sendagi Shaytonning (Iblisning) ulushi edi." Keyin uni zamzam suvi bilan to‘ldirilgan oltin idishda yuvdi. So‘ng uni yana birlashtirib, joyiga qaytardi. Bolalar uning onasiga, ya’ni sut onasiga yugurib borib: "Muhammad o‘ldirildi!" deyishdi. Ular unga yaqinlashdilar, ammo uning terisining rangi o‘zgarib ketdi. Anas: “Avval men uning ko‘kragidagi bu chokning izini ko‘rgan edim”, dedi. (Ushbu versiya Sahihi Muslimda ham keltirilgan).
Boshqa manbalarda esa bu Jabroil emas, balki boshqa ikkita farishta ekanligi aytiladi. Bu bir xil hodisaning turli xil hikoyalari yoki turli xil hodisalar to‘g‘risidagi hikoyalar bo‘lishidan qat’i nazar, musulmon tarixchilarining ta’kidlashicha, Muhammadning asrab olgan onasi (sut onasi) bundan shunchalik qo‘rqib ketganki, u uni Makkadagi oilasiga qaytargan, u erda onasi bir yil o‘tmay vafot etguniga qadar, Madinadan katta oilasini ziyorat qilish uchun qaytib kelguniga qadar unga g‘amxo‘rlik qilgan. Onasi vafotidan keyin Muhammadga g‘amxo‘rlik qilish bobosiga o‘tdi, bobosi ham ikki yildan so‘ng vafot etdi. Keyin Muhammad amakisi Abu Tolibning oilasiga o‘tdi va uni sakkiz farzandi bilan birga tarbiyaladi.
Abu Tolib Muhammadning otasi tegishli bo‘lgan Makkadagi Quraysh qabilasining bir bo‘lagi bo‘lgan Hoshimiylar urug‘ining rahbari edi. U kasbi bo‘yicha savdogar bo‘lgan va moliyaviy jihatdan yaxshi ta’minlanmagan bo‘lsa-da (aslida u keyingi hayotida muhim moliyaviy qiyinchiliklarni boshdan kechirgan va kichik bolalarini tarbiyalashga qurbi etmagan paytlari ham bo‘lgan), u va uning urug‘i o‘z jamoasida juda hurmatga sazovor bo‘lgan va u katta maqomga ega edi. O‘n ikki yoshida Muhammad Abu Tolibga Levantga bo‘lgan savdo safarida hamrohlik qildi. Aynan o‘sha paytda Muhammad - musulmon an’analariga ko‘ra - birinchi marta masihiy bilan uchrashdi. U erda u Bahira ismli rohibni uchratdi, u Ebionit, Nestorian yoki hatto gnostik Nazarit bo‘lgan bo‘lishi mumkin (fikrlar turlicha). Aytishlaricha, Bahira Muhammadning elkalari orasidan payqagan tanasidagi xoliga asoslanib, yosh Muhammadning kelajagini payg‘ambar sifatida bashorat qilgan. Ba’zi musulmonlar bu xolni bashorat muhri deb atashadi.
Muhammadning ilk hayoti haqida bu hikoyalardan nimani o‘rganishimiz mumkin? Birinchidan, biz bilamizki, u masihiy va yahudiylarning ba’zi bir urf-odatlari bilan ozgina tanish edi, garchi o‘sha paytda mintaqada yashayotgan masihiylar asosan bid’atchilar deb hisoblanganliklarini unutmaslik kerak. Bu, ehtimol, nima uchun dastlabki Islom ta’limoti yahudiylik ta’limotiga juda o‘xshashligini (shuningdek, nima uchun Qur’onda masihiylik e’tiqodlariga murojaat qilish juda noto‘g‘ri) tushuntiradi. Ikkinchidan, bu hikoyalar qanchalik to‘g‘ri bo‘lishidan qat’i nazar, Muhammad yoshligidanoq o‘zini mahsus, buyuklik uchun mo‘ljallangan deb hisoblaganligi aniq ko‘rinadi.