Previous Chapter -- Next Chapter
17. Islomni Tushunish
IKKINCHI BO'LIM: ISLOM E'TIQODLARI VA AMALIYOTLARINI TUSHUNISH
3 BOB: IMON HAQIQATLARI
3.5. 5 HAQIQAT: Qiyomat Kuniga Ishonish
E'tiqodning beshinchi haqiqati-qiyomat kuniga bo'lgan ishonch. O'sha kuni insoniyat uch guruhga bo'linadi: ba'zilari jannatga, boshqalari do'zaxga, boshqalari esa al A'rof deb nomlangan oraliq joyga (yuksalish - Katoliklikdagi poklanishga o'xshash tushuncha) boradi. Jannat va do'zax o'rtasida bo'linish (to'siq) va ular orasida esa joy bo'ladi, bu Qur'onda jannat va do'zaxning uzoq ta’rifida muhokama qilinadi.Qur'onda shunday deyilgan:
“(Alloh) aytur: «Sizlardan ilgari o‘tgan jin va insdan iborat (kofir) millatlar bilan birga do‘zaxga kiringiz!» Qachon bir jamoat (o‘sha do‘zaxga) kirganida, sherigini (ya’ni o‘zini yo‘ldan urganlarni) la’natlaydi. Qachonki unda (do‘zaxda) hammalari topishishgach, keyingilari (ergashganlar) avvalgilari (boshliqlari) haqida: «Parvardigoro, ana o‘shalar bizlarni yo‘ldan ozdirganlar, bas, ularga do‘zax azobini ikki barobar qilgin», deydilar. (Alloh) aytur: «Har biringiz uchun ikki barobar azob bo‘lur, lekin sizlar bilmaysizlar». Avvalgilari esa keyingilariga: "œSizlarning bizdan biron afzallik tomonlaringiz yo‘qdir, bas, qilib o‘tgan gunohlaringizga yarasha azobingizni totaveringlar" deydilar. Albatta, oyatlarimizni yolg‘on degan va ulardan kibr-havo bilan (yuz o‘girgan) kimsalar uchun hargiz samo eshiklari ochilmas va toki tuya igna teshigidan o‘tmas ekan, ular ham jannatga kira olmaslar (ya’ni hech qachon kirmaslar). Jinoyatkor — osiylarni mana shunday jazolagaymiz. Ular uchun jahannamdan to‘shak, ustlaridan esa (olovdan bo‘lgan) choyshablar bo‘lur. Zolimlarni mana shunday jazolagaymiz. Iymon keltirib, yaxshi amallar qilgan zotlar — hech bir jonni toqatidan tashqari narsaga taklif qilmaymiz — ular jannat egalari bo‘lib, unda abadiy qolajaklar. Ostlaridan daryolar oqib turar ekan, ularning ko‘ngillaridan (bir-birlariga nisbatan bo‘lgan) g‘illu g‘ashliklarni tortib olurmiz va ular: «Bizlarni bu (ne’matlarga) yo‘llagan zot — Allohga hamdu-sano bo‘lgay. Agar bizni Alloh hidoyat qilmaganida, hargiz yo‘l topa olmas edik. Haqiqatan Parvardigorimizning payg‘ambarlari haq dinni keltirgan ekanlar», deydilar va ularga: «Qilib o‘tgan (yaxshi) amallaringiz sababli sizlarga meros qilib berilgan jannat mana shudir», deb nido qilinur. (Shunda) jannat egalari do‘zax egalariga qarab: «Bizlar parvardigorimiz bergan va’daning (ya’ni jannat va undagi ne’matlarning) haq ekanini ko‘rdik, sizlar ham Parvardigoringiz va’da qilgan narsaning (ya’ni do‘zax va undagi azob-uqubatlarnish) xaq ekanini ko‘rdingizmi?!» deganlarida, ular: «Ha», deydilar. Bas, ularning o‘rtalarida bir jarchi: «Allohning yo‘lidan to‘sadigan va uni buzishni istaydigan, o‘zlari oxiratga ishonmaydigan kimsalar bo‘lgan zolimlarga Allohning la’nati bo‘lgay», deb jar solur. Ularning (jannat egalari bilan do‘zax egalarining) o‘rtalarida to‘siq bo‘lib, u devorlar ustida hammani (ya’ni jannatilarni ham, duzaxilarni ham) siymolaridan tanib oladigan kishilar bo‘lur. Ular jannat egalariga: "œSizlarga tinchlik bo‘lgay", deydilar. O’zlari esa tama’ qilgan — istagan hollarida, unga (jannatga) kira olmaydilar. Qachon ko‘zlari do‘zax egalari tarafga burilib qolsa: "œParvardigoro, bizlarni bu zolim qavm bilan birga qilib qo‘ymagaysan", deydilar. A’rof egalari (ya’ni qilgan yaxshi amallari bilan yomon amallari barobar kelib, jannati ham, do‘zaxi ham bo‘lmay o‘rtada a’rof — devorlar ustida turgan kishilar) siymolaridan tanib olgan kishilariga (ya’ni do‘zaxilarga) nido qilib dedilar: «To‘plagan molu dunyoingiz va qilgan kibru havoyingiz sizlarga asqotmabdi-ku! Sizlar: «Alloh ularga biron rahmat-marhamat yetkazmaydi, deb qasam ichgan kishilar ana u (hayoti dunyodan kambag‘al-bechoralik bilan o‘tgan mo‘min-musulmon)larmi? (Axir ularga) «Sizlar uchun hech qanday xavf-xatar yo‘q va sizlar hech g‘amgin bo‘lmaysizlar» (deyildi-ku)?! Do‘zax egalari jannat egalariga: "Bizlarga ham suvdan yo Alloh sizlarni bahramand qilgan narsalardan to‘kinglar», deb nido qilganlarida, ular: «Alloh bu ne’matlarini dinlarini hazil-mazax qilib olgan va hayoti dunyoga aldanib qolgan kofirlarga harom qilgandir», dedilar.” (Qur’oni 7:36-50)
Ushbu jumboqli tasvirni tushuntirish uchun musulmonlarda jannat, do'zax va ularning orasidagi har bir tafsiloti haqida Muhammadga tegishli yuzlab hikoyalar bor. Muhammad shunday dedi:
"Alloh, U ulug'vor va ulug'langan, dedi: "men Solih qullarim uchun ko'z ko'rmagan, quloqni eshitmagan va odamning xayoliga kelmagan, bundan tashqari Alloh sizga oldindan aytgan narsalarni tayyorladim". (Sahih Muslim) - ha, bu 1 Korinfliklarga 2:9 va Ishayo 64:4 dan olingan - va Muhammad oxirgi kun qanday boshlanishi haqida ko'p tafsilotlarni aytdi. Odamlar “...Allohga (sizlar bo'lasiz) yalangoyoq, yalang‘och, piyoda yurgan va sunnatsiz holda uchrashadilar” (Sahih Buxoriy).
Demak, burg'u chalingandan keyin, Qur'onga muvofiq, tarozi o'rnatiladi:
"Bas qachon sur chalinganida (ya’ni qiyomat qoyim bo‘lganida) ana u kunda ularning o‘rtalarida hech qanday nasl nasab qolmas va ular bir-birlari bilan savol-javob ham qila olmaslar. Endi kimning (yaxshilik) mezonlari (yomonlik-gunohlaridan) og‘ir kelsa bas, ana o‘shalar najot topguvchidirlar. Kimning mezonlari yengil bo‘lsa (ya’ni yomonliklari yaxshi amallarini bosib ketsa), bas ana o‘shalar o‘zlariga ziyon qilibdilar. Ular jahannamda mangu qolguvchidirlar." (Qur'on 23:101-103).
Musulmonlar tarozi haqiqiy tarozi yoki majoziy ekanligi borasida bir fikrga kelishmagan.
Shundan so'ng jannat va do'zax o'rtasida ko'prik paydo bo'ladi. Muhammad ko‘prik qurilishini shunday ta’riflaydi:
“So‘ngra Alloh ularga ular birinchi ko‘rgan qiyofasidan boshqacha ko‘rinishda zohir bo‘lib: “Men sizning Xudoyingizman”, deydi va ular: “Siz bizning Xudoyimizsiz", deyishadi. So‘ngra Unga payg‘ambarlardan boshqa hech kim gapirmaydi, so‘ngra ularga: “Uni taniy oladigan biron bir alomatni bilasizlarmi?” deyiladi. Ular: “Boldir”, deyishadi, shunda Alloh o‘zining Boldirini ochadi, shunda har bir mo‘min Unga sajda qiladi va faqat ko‘z-ko‘z qilish va yaxshi nom qozonish uchun sajda qilganlar qoladi. Ulardan biri tiz cho'kishga harakat qiladi, lekin uning orqa (suyaklari) bitta (umurtqali) suyagi bo'ladi (bir parcha yog'och kabi, va ular tiz cho'kishga qodir emaslar).Keyin ko'prik olib kelinadi va do'zax bo'ylab yotqiziladi".
Muhammaddan bu ko'prik nima ekanligini batafsilroq aytib berishni so'rashganda, u shunday dedi:
"bu sirpanchiq (ko'prik) bo'lib, uning ustida qisqichlari va (ilgaklarga o'xshash) bir tomoni keng, bir tomoni tor, uchlari egilgan tikanli urug‘. Bunday tikanli urug' Najdda bo'lib, "as-Sa'dan" deb ataladi. Mo'minlarning ba'zilari ko'prikdan ko'z ochib yumguncha, ba'zilari chaqmoq yoki kuchli shamol yoki tez otlar yoki poda kabi tez o'tadilar. Shunday qilib, ba'zilari xavfsiz va sog'lom bo'lib qoladilar, boshqalari ozgina tirnalgan bo'ladilar va boshqalari Do'zaxga (Olov) tushadilar. Oxirgi odam xuddi sudrab ketayotgandek (ko'prikdan) o'tadi." (Sahih Buxoriy)
Keyingi voqea quyidagicha:
"Jannat aholisi Jannatga, Olov aholisi esa olovga kirganda, o'lim keltiriladi va Jannat bilan olov orasiga qo'yiladi. Keyin u so'yiladi va nido qiluvchi: "Ey Jannat odamlari, o'lim yo'q; Ey olov odamlari, o'lim yo'q", deb xitob qiladi. Shunda Jannat aholisining quvonchi oshadi va Olov aholisining qayg'usi kuchayadi". (Sahih Muslim).
Islomda oxirgi kunning xronologik ketma-ketlik tartibini o'rnatish deyarli mumkin emas, chunki "sahih" hadis to'plamlari (ya'ni, ko'p sunniy musulmonlar tomonidan ishonchli deb hisoblangan) ham, shuningdek, musulmon olimlari ham bir biri bilan kelisha olmaydi.
Shuningdek, musulmonlar oxirgi kun kelishidan oldin sodir bo'lishi kerak deb o'ylaydigan ko'p narsalar mavjud. Ba'zi musulmonlarning aytishicha, ular o'nta deyisgadi, chunki bir hadisga ko'ra, Muhammad: "Siz o'nta alomatni ko'rmaguningizcha u hech qachon kelmaydi", dedi. (Sahih Muslim). U alomatlarni eslatib o'tdi:
- tutun,
- Dajjol,
- gapiradigan hayvon,
- quyoshning botgan joyidan chiqishi,
- Iso ibn Maryamning tushishi (ya'ni o'limidan oldin uylangan Isoning qaytishi),
- Ya'juj va Ma'juj,
- uchta qulash: biri Sharqda, biri g'arbda va biri Arabiston yarim orolida va
- Yamandan chiqadigan va odamlarni yig'iladigan joyga olib boradigan olov (Sahih Muslim).
Ushbu o'n narsaning har biri haqida batafsil ma'lumot turli hadis to'plamlarida va Qur'on sharhlarida keltirilgan, ammo bu o'qishni chalkashtirib yuboradi. Bularning aksariyati qiyomat kunidan oldin sodir bo'lishi kerak bo'lgan Masihning ikkinchi kelishi bilan bog'liq; Islomga ko'ra, u xochni sindirish, cho'chqani o'ldirish, turmush qurish va o'lish uchun keladi va Muhammadning yoniga dafn qilinadi.